REPORTAGE
Cristina Deutekom 80 jaar
Door: Mark Duijnstee
© Jacob Deutekom
De Nederlandse sopraan Cristina Deutekom wordt op 28 augustus 2011 80 jaar. Zij zong met alle grote tenoren en dirigenten van haar tijd in zo ongeveer alle grote operahuizen van de wereld. Haar glansrollen waren de titelpartijen van de opera’s ‘Lucia di Lammermoor’ en ‘Norma’. Haar repertoire omvatte zo’n 30 rollen, waarvan bijna de helft van Verdi. Hierbij als eerbetoon aan Cristina Deutekom een overzicht van haar carrière en optredens aan de hand van beschikbare opnamen.
Achter haar optredens staat (CD) of (DVD)
als een opname beschikbaar is.
De namen van opera's in het overzicht zijn dik gedrukt en onderstreept, wanneer
Cristina Deutekom haar roldebuut maakte.
De namen van zangers en dirigenten in het overzicht zijn dik gedrukt, op die
momenten dat Cristina Deutekom voor het eerst met hen werkte.
Cristina Deutekom werd op 28 augustus 1931 als Stienje Engel geboren in de Amsterdamse Spaarndammerbuurt. Eind jaren veertig en begin jaren vijftig neemt zij zanglessen bij Johan Thomas, die dirigent was van het operakoor waar haar ouders zongen. In de zomer van 1948 ontmoet zij Jacob Deutekom met wie zij op 23 augustus 1952 trouwt. In 1954 wordt hun enige dochter Irma Deutekom geboren. Rond die tijd wordt Cristina Deutekom toegelaten tot de studie zang op het Conservatorium van Amsterdam bij Coby Riebersma en Felix Hupka. Nog tijdens haar studie wordt zij in 1957 door de componist Edgar Varèse gevraagd de cadens te zingen voor zijn ‘Poème Electronique’ ter gelegenheid van de Wereldtentoonstellling in Brussel van 1958. Het fragment werd opgenomen op band (CD).
Vanaf
1960 zingt Cristina Deutekom gedurende vier jaar zeven rollen bij het
operettegezelschap Thalia met
als
debuutrol Laura in ‘Der Bettelstudent’. In deze tijd volgt zij de operaklas van De Nederlandsche Opera onder
leiding van Johannes den Hertog en in september 1962 maakt zij haar debuut
bij
De Nederlandse Opera
als Koningin van de Nacht in ‘Die Zauberflöte’
van Mozart naast Pieter van den Berg als Sarastro. In datzelfde jaar verschijnt zij op televisie in operafragmenten,
waarvan de geluidsopname van het terzet uit ‘Der Schauspieldirektor’ van
Mozart met Wilma Driessen, Simon van der Geest en Anton Kersjes
nog bewaard is gebleven (CD). In 1963 en 1964 zingt
Cristina Deutekom
nog bijrollen
bij
De Nederlandsche Opera
en doet zij mee met een aantal concoursen. Bij het Internationaal
Vocalisten Concours in Den Bosch haalt zij echter niet de voorronde.
Na de liquidatie van De Nederlandse Opera, zingt Cristina Deutekom op 17
november 1965 de rol van Marianne Leitmetzerin in ‘Der Rosenkavalier’
van Richard Strauss in de RAI van Amsterdam, de huisvesting van de nieuwe De
Nederlandse Operastichting. De dirigent van deze productie Richard
Kraus neemt haar in 1966 mee naar Barcelona om dezelfde rol te zingen naast
de Marschallin van
Elisabeth Schwarzkopf. Deutekom wordt voor de
voorstelling door Schwarzkopf gehoord tijdens het opwarmen van haar stem met de
aria van de Koningin van de Nacht, waarop Schwarzkopf de deur opent en zegt:
“Mein liebes Kind, wo haben Sie denn das schon gesungen?” en introduceert
Cristina Deutekom
vervolgens aan haar eigen
manager Rudi Rothenberg. Vervolgens doet Deutekom
auditie voor Roberto Bauer (vertegenwoordiger van de Met in Milaan) en later
voor Rudolf Bing (General Manager van de Met). Op 17 juni 1966 zingt zij
nog de rol van de stem uit de hemel in ‘Don Carlo’ van Verdi in
het kader van het Holland Festival onder
leiding van Bernard Haitink (CD).
Op
28 september 1967 maakt
Cristina Deutekom
dan haar debuut in de Met als Koningin der
Nacht in ‘Die Zauberflöte’ van Mozart.
De New York
Times noemt haar “the greatest Queen of the Night of our time”.
Zij zou in de Met vervolgens
gedurende drie seizoenen met drie rollen in 15 voorstellingen te horen zijn.
1968 is voor Cristina Deutekom een Mozart-jaar. Zij is nu 37 jaar. Op 6
januari 1968 is zij te horen in de “cost-to-cost” uitzending van ‘Die
Zauberflöte’ van de Met (CD). Op 9 april maakt zij haar debuut in Venetië als Fiordiligi in ‘Così fan tutte’ van Mozart met Tatiana Troyanos als
Dorabella (CD). Na haar debuut krijgt zij in Venetië de bijnaam “l’Usignuolo
Olandese”, de Hollandse nachtegaal. Op 8 november maakt zij haar debuut in
de Royal Opera House Covent Garden van Londen in ‘Die Zauberflöte’ (CD).
Het Engelse
“Opera”-magazine schrijft over haar debuut: “Except for Maria Callas in her
prime, we have hardly heard anything of equal quality here before”.
In de studio van de Water in Soest neemt zij dat jaar nog een
LP met tien operette-aria’s en een LP met zes Mozart-aria’s op begeleid door het
Mozart Symfonie orkest onder leiding van Charles Vanderzand (CD). Voor de LP met
Mozart-aria’s ontvangt zij de Grand Prix du Disque van de Charles Cros Academie
in Parijs.
In
1969 is Cristina Deutekom terug in Venetië. Op 18 januari zingt zij er in
‘Die Zauberflöte’ (CD) – zij krijgt bij haar opkomst al applaus en
verslikt zij zich in de triolen van ‘Der Hölle Rache’ – en in dezelfde maand
maakt zij daar haar roldebuut in ‘I Puritani’. Op 23 mei maakt zij er
onder leiding van dirigent Antonino Votto haar roldebuut in de titelrol
van ‘Lucia di Lammermoor’, de partij die zij gedurende haar carrière zo’n
170 zou zingen. In september zingt zij “Come scoglio” en “Martern aller Arten”
in het Concertgebouw in Amsterdam onder leiding van Anton Kersjes (CD). Op 28 oktober maakt
zij vervolgens haar debuut in San Francisco met de Koningin van de Nacht (CD). In 1969 is
zij ook veel in de studio: in maart neemt zij een LP op met aria’s van Verdi, Bellini en
Donizetti met het Orchestra Sinfonica di Roma della RAI-Radiotelevisione
Italiana onder leiding van Carlo Franci (CD), in september en oktober ‘Die
Zauberflöte’ in Wenen onder leiding van George Solti (CD) en in
november in Bonn ‘Christus am Ölberge’ van Beethoven (CD).
Op
1 januari 1970
geeft Cristina Deutekom een nieuwjaarsconcert in Emmen (CD). In dezelfde maand
maakt zij haar debuut in Madrid met de opera van Saarbrucken in haar roldebuut
als Konstanze in ‘Die Entführung aus dem Serail’ van Mozart. Op 3 april
maakt zij
in Venetië haar
roldebuut in de titelrol van ‘Armida’ van Rossini
(CD). Cristina Deutekom ging hiervoor naar Elvira de Hidalgo – de zanglerares van Maria
Callas – om gecoacht te worden voor de rol. Cristina Deutekom was de eerste sopraan na Callas,
die de rol weer op de bühne zong. De krant ‘Corriera della Sera’ schreef over
haar vertolking: “Haar Armida blijft in de herinnering van alle liefhebbers van de stalen stembanden en
de fluwelige klank” en krant ‘La Notte’ berichtte “La Deutekoms Armida is een
maximum aan huiveringwekkende virtuositeit”. Een maand later op 2 mei zingt zij
in ‘Lucia di Lammermoor’ met Luciano Pavarotti in Naples (CD). In
mei neemt zij een LP op met aria’s van Verdi, Bellini en Rossini met het koor en
orkest van de l’Opéra de Monte Carlo onder leiding van Carlo Fanci (CD). Op 4
juli is zij te horen in ‘Christus am Ölberge’ onder leiding van
Riccardo Muti in Venetië (CD). In augustus maakt zij haar roldebuut in de
titelrol van ‘Norma’ op het festival van Bregenz (CD) onder leiding van
Bruno Bartoletti. Zij zou de rol gedurende haar carrière ruim 150 keer zingen. ‘Lucia
di Lammermoor’ zingt zij op 19 augustus in San Sebastian met Alfredo
Kraus als Edgardo en een jonge José Carreras in de bijrol van Arturo
(CD) en ook op 31 oktober
als opening van het
seizoen
in Chicago met Richard
Tucker onder leiding van Antonino Votto (CD). Opnieuw onder leiding van
Riccardo Muti zingt zij op 20 december in ‘I Puritani’ tijdens het Maggio
Musicale in Florence (CD).
In
1971 zingt Cristina Deutekom met de grote tenoren van haar tijd en is zij
opnieuw veel in de studio. Op 30 januari zingt zij met Luciano Pavarotti in ‘Lucia di
Lammermoor’ in Barcelona (CD) en op 4 maart met Nicolai Gedda in ‘I
Puritani’ in Naples (CD). Op 21 april zingt zij in ‘Die Entführung
aus dem Serail’ in Venetië (CD) en op 26 april met Jaime Aragall
in ‘Lucia di Lammermoor’ in Catania (CD). Tijdens die laatste
voorstelling is zij verkouden en zingt zij alle hogen noten zacht! Dat jaar is Cristina Deutekom drie maal in de studio. Tussen 8 en 13 mei neemt zij voor
Philips een LP met Walsen op in Wenen onder leiding van Franz Allers (CD), in
juni neemt zij een video op van ‘Die Zauberflöte’ in Hamburg met Nicolai
Gedda en Dietrich Fischer-Dieskau (DVD) en in juli de opera ‘I
Lombardi’ van Verdi met Plácido Domingo in Londen onder leiding van
Gardelli voor Philips (CD). Op 29 december van dat jaar zingt zij in Parma de
titelrol in ‘Norma’ met de tenor Franco Corelli, die invalt voor
de verhinderde Piermirando Ferraro (CD). Dat jaar wordt Cristina Deutekom
onderscheiden met de “Palco Scenico d'Oro” van de stad Mantua.
Zij
voegt in 1972 de rol van Amelia in ‘Un Ballo in Maschera’ aan haar
repertoire toe. Op 12 januari zingt zij de rol in Florence met Richard Tucker en
Renato Bruson onder leiding van Riccardo Muti (CD). Op 8 april van dat
jaar zingt zij de titelrol in ‘Norma’ in Rome naast de tenor Mario
del Monaco (CD) en op 6 augustus is zij te horen in ‘I Puritani’
in Buenos Aires met de tenor Alfredo Kraus (CD). Met hem zingt zij dat jaar ook
in ‘Lucia di Lammermoor’ in Dallas (CD). Ook in 1972 is zij een aantal
malen in de studio voor opnamen. De opera ‘Attila’ van Verdi neemt zij op
in september in Londen met Carlo Bergonzi (CD) en van 20 tot 26 september
volgt een LP met operettemelodieën ‘Promenade concert’ in Berlijn onder leiding
van Jurgen Hermann eveneens voor Philips (CD). Dat jaar wordt zij onderscheiden
met de “Premio Romeo e Giulietta” van de stad Verona en de “Monteverdi d’Oro”
van de stad Venetië.
Op
8 mei 1973 maakt Cristina Deutekom haar roldebuut in ‘Mosè in Egitto’
van Rossini tijdens het Festival Maggio Musicale in Florence (CD). Het
opvallende is dat vanaf 1973 zij ieder seizoen minimaal één keer per jaar een
hoofdrol bij
De
Nederlandse Operastichting
zingt. Op 14 september zingt zij voor het eerst een grote rol
bij
De
Nederlandse Operastichting
in een gedenkwaardige ‘Norma’ (CD) te Amsterdam. Tenor
Redenio Comacchio wordt tijdens deze voorstelling uitgejouwd en uiteindelijk
vervangen door Umberto Borso, die vervolgens tijdens de uitvoering in Scheveningen tomaten
krijgt
toegeworpen. Met Redenio Comacchio
zingt zij dat
jaar
in Bregenz nog de
titelrol in ‘Armida’ (CD). Voor EMI
neemt zij nog een LP met Verdi duetten op met de
bariton Jan Derksen onder leiding van Renato Sabbioni (CD). Dat
jaar wordt zij onderscheiden met de “Rigoletto d’Oro” van de stad Mantua en
uitgeroepen tot “Zangeres van het Jaar” door de stad Milaan.
Het
jaar 1974 staat in het teken van optredens in New York. Op 6 maart maakt
zij haar debuut in de titelrol van de opera ‘Alcina’ van Händel in het
Carnegie Hall (CD). Op 11 april maakt zij vervolgens haar roldebuut als Elena in
‘I Vespri Siciliani’ in de Metropolitan Opera met de bariton Cornell
MacNeil en de tenor Franco Tagliavini (CD) onder leiding van James
Levine en op 23 september opent
zij met deze rol het nieuwe seizoen van de Met naast Plácido Domingo (CD).
Zij zingt de partij dat jaar ook in Parijs (CD). Vijf dagen na de première van
‘I Vespri Siciliani’ maakt zij op 28 september in de Met haar roldebuut als
Donna Anna in ‘Don Giovanni’ met Sherill Milnes, Teresa
Zylis-Gara, Roberta Peters en Paul Plishka (CD). Op 25
oktober zingt zij in ‘Un Ballo in Maschera’ bij
De
Nederlandse Operastichting
in de Stadsschouwburg
Amsterdam (CD). Op 28 november van dat jaar geeft zij nog een concert in de RAI
Amsterdam met de tenor Bruno Prevedi (CD). In 1974 wordt zij
ook onderscheiden als “Ridder in de Order van Oranje-Nassau” en opnieuw uitgeroepen
tot “Zangeres van het Jaar” door de stad Milaan.
In mei 1975 neemt
Cristina Deutekom in de EMI studio in Glasgow hoogtepunten van ‘Un Ballo in
Maschera’ op voor de plaat met Jan Derksen en Pieter van den Berg
(CD). In 1975 zingt zij veel met de jonge Spaanse tenor José Carreres. Op 13
juli staan zij samen - Carreras inmiddels als Edgardo - in ‘Lucia di Lammermoor’ in het Arena Sferisterio
tijdens het festival van de Italiaanse stad Macerata (CD). Met Carreras geeft
zij op 30 augustus ook een concert in Rotterdam (CD) en op 26 september een
concert in de Amsterdamse Stadsschouwburg. De titelrol van ‘Lucia di
Lammermoor’ zingt zij voor het eerst bij
De
Nederlandse Operastichting
op 18 september (CD) met in de
tweede bezetting Adriaan van Limpt als Arturo. Op 31 oktober zingt zij de
titelrol in ‘Norma’ in San Francisco met Tatiana Troyanos als
Adalgisa (CD) en op 9 december zingt zij opnieuw in ‘Lucia di Lammermoor’
in Hamburg (CD).
Op
17 februari 1976 zingt Cristina Deutekom in ‘I Puritani’ in
Venetië (CD) en op 31 maart in ‘I Lombardi’ in Bilbao met José Carreras
(CD). Zij zingt de titelrol in ‘Norma’ op 2 april in Pittsburg (CD) en in
de befaamde ‘Lucia di Lammermoor’ in de Arena van Verona met Luciano Pavarotti op 29
juli (CD). In augustus is zij terug in Bilbao voor haar roldebuut in ‘I
Masnadieri’ met de tenor Pedro Lavirgen (CD). Op 7 oktober maakt zij bij
De
Nederlandse Operastichting
haar roldebuut als Leonora in ‘Il Trovatore’
van Verdi (CD) en op 19 december zingt zij de titelrol in ‘Norma’ in
Frankfurt (CD). Dat jaar wordt zij onderscheiden met de “Arena d'Oro” van de
stad Verona.
Cristina
Deutekom maakt op 25 maart 1977 in Bilbao haar roldebuut als Gilda in
haar enige voorstellingsreeks van ‘Rigoletto’ (CD). In mei is zij opnieuw
te gast op het festival Maggio Musicale Fiorentino en maakt daar haar roldebuut
als Abigaille in ‘Nabucco’ onder leiding van Riccardo (DVD / CD). Op 3
november zingt zij bij DNO opnieuw in ‘Un Ballo in Maschera’. Op 26
november geeft zij een Verdi concert met Adriaan van Limpt en Jan Derksen in
Zwolle (CD). Ook zingt zij dat jaar opnieuw ‘Lucia di Lammermoor’ in Hamburg met
de tenor Alfredo Kraus (CD). Zij maakt op 11 maart 1978 haar roldebuut in
de titelrol van de opera ‘Medea’ van Cherubini in Genève (CD). In mei
zingt zij in ‘Attila’ in Edmonton (CD) en op 14 november maakt zij haar
roldebuut in ‘Bianca e Ferrando’ van Bellini in Genua (CD).
Op
het San Diego Verdi Festival zingt Cristina Deutekom op 22 juni 1979 in ‘I
Lombardi’ van Verdi met Carlo Bergonzi (CD) en op 18 november schittert zij in ‘Il
Trovatore’ in Nice naast de tenor Franco Bonisolli (CD). Bij
De
Nederlandse Operastichting
zingt zij op 7 december opnieuw in ‘Lucia di Lammermoor’ (CD). Op 2 mei 1980
zingt zij in het Requiem van Verdi in Utrecht (CD). Zij maakt haar roldebuut in ‘La
Clemenza di Tito’ van Mozart op 5 juni in Genève (CD) en op 11 oktober maakt
zij haar roldebuut in de titelrol van ‘Alzira’ van Verdi tijdens de Vara Matinee
in het Concertgebouw van Amsterdam (CD). Op 6 november zingt zij opnieuw in ‘Il
Trovatore’ bij DNO in een volledig Nederlandse bezetting (CD). In de studio
neemt zij operetteduetten op met Marco Bakker (CD).
Op
1 maart 1981 zingt Cristina Deutekom in Zürich in ‘Norma’ met
Agnes Baltsa als Adalgisa (CD). Dat jaar zingt zij vele malen de rol van
Abigaille in ‘Nabucco’ van Verdi, zoals op 19 juni tijdens het Verdi
Festival van San Diego, op 14 juli in Santiago de Chile en verder in Hamburg
(CD) en in het Canadese Winnipeg (CD). In die stad wordt zij dat jaar geëerd als
Freeman of the City Winnipeg. Op 11 november zingt
Cristina Deutekom
bij
De
Nederlandse Operastichting
opnieuw in ‘Un
Ballo in Maschera’ (CD). Ook maakt zij dat jaar in Connecticut haar
roldebuut in de opera ‘Macbeth’ van Verdi (CD).
Op 14 januari 1982
zingt Cristina Deutekom in ‘Lucia di Lammermoor’ in Barcelona met Alfredo
Kraus (CD). Op 25 april zingt zij in ‘Macbeth’ in Newark met Sherill
Milnes in de titelrol (CD). Op 16 mei maakt zij haar roldebuut in ‘Turandot’
van Puccini in San Diego (CD). Zij viert op
3 juni van dat jaar haar 20-jarige carrière met
een Jubileum-Concert in het Concertgebouw te Amsterdam
met tenor Adriaan van Limpt onder leiding van Kees Bakels (CD). Op 4 september maakt zij haar
roldebuut in ‘Simon Boccanegra’ bij
De
Nederlandse Operastichting
(CD / DVD) en op 16 oktober zingt
zij in ‘I Masnadieri’ in Zürich (CD). In het Circustheater te
Scheveningen geeft zij op 30 oktober een operaconcert onder leiding van Ed
Spanjaard (DVD).
In
februari 1983 maakt Cristina Deutekom in San Diego haar roldebuut
als Catherine d’Aragon in ‘Henri VIII’ van Saint-Saëns met Sherill Milnes
in de titelrol (CD). Verder zingt zij dat jaar de titelrol in ‘Norma’ in
Nîmes op 10 april (CD) en in San Diego op 23 oktober (DVD). In 1984 zingt
zij veel in Europa. In januari en augustus zingt zij het de titelrol in ‘Lucia
di Lammermoor’ in Berlijn. Op 8 februari geeft zij een operaconcert in
Muziekcentrum Vredenburg te Utrecht onder leiding van Jan Krentz, waarbij zij
“Der Hölle Rache” als toegift geeft! (DVD). Bij
De
Nederlandse Operastichting
zingt zij op 15 maart in ‘I
Puritani’ (DVD) en op 12 oktober in ‘I Vespri Siciliani’ (DVD).
Begin 1985 uiten zich bij Cristina Deutekom hartproblemen en op 31 maart krijgt zij een hartoperatie. Op 20 oktober zingt zij alweer in ‘Nabucco’ in Rouen (CD) en op 29 december bij De Nederlandse Operastichting de titelrol in ‘Turandot’ (DVD / CD). Tevens zingt zij in dat jaar in ‘Il Trovatore’ in Berlijn (CD). Op 12 mei 1986 geeft Cristina Deutekom een operaconcert in Tilburg onder leiding van André Vandernoot (DVD). Een maand later op 20 juni zingt zij in ‘Nabucco’ in Zürich met Renato Bruson in de titelrol (CD). In Bilbao maakt zij op 22 december haar debuut in de titelrol van de opera ‘Amaya’ van Guridi in het Baskisch (CD). Aan het einde van de voorstellingsreeks uiten zich echter opnieuw hartproblemen, waardoor zij genoodzaakt is haar carrière te beëindigen.
In 1987 wordt het Cristina Deutekom Concours opgericht. In 1990 neemt zij in de Londense studio voor Philips een CD op met kerstliederen (CD). In 1991 geeft zij als gastdocente masterclasses aan het Koninklijk Conservatorium van Den Haag. Op 27 november 1996 maakt Cristina Deutekom tijdens een operafeest in het Concertgebouw op haar 65ste een comeback en breekt de zaal af met de “Bolero” uit ‘I Vespri Siciliani’ van Verdi en de aria “Liebe, Du Himmel auf Erden” uit ‘Paganini’ van Franz Lehár (CD). Tussen 5 en 12 januari 1997 neemt zij in de studio in Sofia grote scènes op uit ‘Maria Stuarda’, ‘Anna Bolena’ en ‘Roberto Devereux’ van Donizetti (CD). Op 1 september 2001 viert zij haar 70ste verjaardag in de Grote Zaal van het Concertgebouw te Amsterdam, waar onder anderen Jan Derksen optreedt met het “Largo al Factotum” uit ‘Il Barbiere di Siviglia’ (CD).
In 2004 trekt Cristina Deutekom zich terug uit het dagelijkse leven. Op 26 oktober 2011 zal zij haar 80ste verjaardag vieren in Theater Carré met een speciale gala-avond.
Foto's met
dank aan Jacob Deutekom:
© Rossini - Armida; Venetië, 1970
© Donizetti - Lucia di Lammermoor; Chicago, 1970; Richard Tucker
© Donizetti - Lucia di Lammermoor; Chicago, 1970; Antonino Votto
© Bellini - I Puritani; Napels, 1970; Nicolai Gedda
© Verdi - I Lombardi alla Prima Crociata; Londen, 1971; Plácido Domingo
© Verdi - Un Ballo in Maschera; Florence, 1972; Richard Tucker
© Bellini - Norma; Venetië, 1972
© Verdi - Attila; Edmonton, 1978; Jerome Hines
© Cherubini - Medea; Genève, 1978
© Verdi - I Lombardi alla Prima Crociata; San Diego, 1979; Carlo Bergonzi
© Verdi - Il Trovatore; Amsterdam, 1980; Adriaan van Limpt
© Puccini - Turandot; San Diego, 1982
© Verdi - I Vespri Siciliani; Amsterdam, 1984; Adriaan van Limpt