DVD / CD recensies
Musici in Nazi Duitsland
Er zijn drie interessante documentaires over musici in Nazi Duitsland op DVD verschenen. De muzikale activiteiten en persoonlijke achtergronden van de tenor Max Lorenz, de dirigent Wilhelm Furtwängler en het Berliner Philharmoniker tijdens het Nazi regime worden hierin belicht.
Ter
gelegenheid van het 125-jarig bestaan van de Berliner Philharmoniker is de
documentaire “Das Reichsorchester, die Berliner Philharmoniker und der
Nationalsozialismus” uitgebracht. Het orkest stond in de Nazi jaren onder
bescherming van Göbbels en werd
gefinancieerd door het Derde Rijk en het ministerie van Propaganda. De leden genoten daardoor
grote privileges en de musici
hoefden bijvoorbeeld als enige mannen tot aan het einde van de oorlog niet in het
leger. In het orkest waren verschillende lotgevallen en houdingen
vertegenwoordigd, die allen met elkaar musiceerden. Er waren overtuigde Nazi’s,
die lid waren van de NSDAP, maar ook vier “half-joden”, die steeds
moesten vrezen om gedeporteerd te worden en “onpolitici” en meelopers, de meerderheid van de
musici die zich afzijdig hield. Vier joodse orkestleden hadden het orkest voor 1935
al verlaten. Aan de hand van vele documenten, foto’s, filmbeelden en
herinneringen stellen de makers van de documentaire zich de vragen: “Hoe kon het
zover komen?” en “Hoe kon het na 1945 verdergaan?”
Na de Duitse capitulatie kwam er een informeel treffen van de leden, waaruit
bleek dat de meesten van hen en een aantal instrumenten en partituren het
overleefd hadden. De ex-Nazi’s werden “verbannen” naar operaorkesten en de
Berliner Philharmoniker trad op 26 mei 1945 alweer voor het eerst op met de
ouverture van ‘Ein Sommernachtstraum’ van de joodse componist Mendelssohn. Een
zeer interessante film en zorgvuldig gedocumenteerde studie. (Arthaus Musik 101 452)
In
de documentaire “Furtwängler's Love” vertelt Elisabeth Furtwängler over
de grote liefdes van haar echtgenoot dirigent Wilhelm Furtwängler (1886 – 1954).
Zijn liefde voor haar met wie hij in 1943 trouwde, zijn liefde voor het
dirigeren waarmee hij zijn bevlogenheid voor de muziek uitdrukte en zijn liefde
voor het componeren, zijn geheime hartstocht. Toch stelt deze geromantiseerde
documentaire enigszins teleur door het non-informatieve karakter en de
onderbelichte rol van Wilhelm Furtwängler in de Tweede Wereldoorlog. Furtwängler
werkte door in Nazi Duitsland, omdat hij volgens Elisabeth in een ander land uit
heimwee zelfmoord gepleegd zou hebben, zoals Stefan Zweig had gedaan. Furtwängler
probeerde zich in Nazi Duitsland nog wel sterk te maken voor joodse musici,
waaronder de vier “half-joodse” orkestleden van de Berliner Philharmoniker. Wie
meer wil weten over Furtwängler’s rol in de Tweede Wereldoorlog is er de film
‘Taking
sides’ van regisseur István Szabó uit 2001.
Zeer aantrekkelijk is deze uitgave echter met name door de ruim vijf uur (!)
bonus mp3-files met interviews, repetities en voordrachten van Furtwängler.
Voordrachten onder andere naar aanleiding van ‘Otello’ en ‘Der Freischütz’ en
fragmenten van een minuut durende voordracht ter gelegenheid van zijn 25-jarige
jubileum bij de Berliner Philharmoniker tot een twee uur durend gesprek met
studenten van de Berlijnse Musikhochschule. Voor de echte liefhebber! (Arthaus 101 811)
De
DVD “Max Lorenz: Wagner’s Mastersinger, Hitler’s Siegfried” is het interessante
verhaal van één van de grootste Heldentenoren aller tijden. De documentaire werd
in 2008 al uitgezonden op de Zwitserse televisie en bevat interviews met onder
anderen de zangers Dietrich Fischer-Dieskau, Waldemar Kmentt, Rene Kollo en
Hilde Zadek. Max Lorenz (1901 - 1975) was de meest favoriete zanger van Hitler.
Hij werd in Dresden ontdekt door Richard Strauss, die hem in 1928 al de hoofdrol
aanbood in de wereldpremière van ‘Die Ägyptische Helena’. Vanaf 1931 zong Lorenz
in Bayreuth. Het was geen geheim dat Richard Wagner’s zoon Siegfried Wagner
(1869 - 1930) zich
aangetrokken voelde tot jonge mannen* en hij introduceerde Lorenz aan
zijn vriend Franz Stassen, die als tekenaar van Wagnerthema's Lorenz gebruikte als model. Lorenz kreeg vele huwelijksaanzoeken van jonge
dames, maar dit betekende niet veel voor hem. In 1932 was hij getrouwd met de
joodse Charlotte (Lotte) Appel, die op aandringen van Lorenz in het openbaar
niet van zijn zijde week. Ook niet in de oorlogsjaren tot afschuw van de Nazi’s.
Na een incident in 1943 waarbij Lotte en haar moeder van hun bed werden gelicht
en Lorenz dreigde een voorstelling van ‘Tristan und Isolde’ niet meer te zingen kregen zij
van Göring persoonlijk “Sonderschutz”. Een ander incident dat in deze
documentaire belicht wordt, speelde in 1937 toen Lorenz “in fragrante”
betrapt was met een jonge man en een proces volgde. Hitler deelde de weduwe van de
inmiddels overleden Siegfried Wagner, Winifred Wagner (1897 -
1980), mee dat Lorenz niet meer mocht optreden in Bayreuth en Winifred dreigde
daarop met sluiting van Bayreuth als haar beste tenor niet zou zingen. Hierna
trok Hitler het proces
in. Het was ook Winifred Wagner die een jaar later de homoseksuele bariton Herbert Janssen
(1892 - 1965) volgens zijn zegge waarschuwde voor zijn op handen zijnde
arrestatie, waardoor hij tijdig Duitsland kon verlaten. Deze twee voorvallen
waren van voordeel bij haar denazificatie na de Tweede Wereldoorlog.
Deze DVD is een interessante documentaire over één van de meest gevierde Wagnertenoren ooit. Bijgevoegd is tevens een bonus CD met fragmenten van de
uitvoering van ‘Siegfried’ uit Buenos Aires van 4 oktober 1938 met de eerste
akte in haar totaliteit. De opname is van
onschatbare waarde, omdat het de enige ‘Siegfried’ is die van Lorenz bewaard is
gebleven. (Medici Arts 2056928)
*
Siegfried Wagner - Erinnerungen
(Stuttgart: J. Engelhorn Verlag,
1923)