DVD / CD recensies
Jan Derksen sings Verdi
© Jaap Pieper
Op 10 oktober j.l. werd in de Stadsschouwburg van Amsterdam een beeld onthuld van de Nederlandse bariton Jan Derksen (1931 - 2004). De gelegenheid vond plaats op initiatief van enkele vrienden van Derksen, waaronder ontwerper Floris Guntenaar. Bij de bijeenkomst in de Amsterdamse Stadsschouwburg werden tevens vier boxen met in totaal 16 CD's uitgebracht, waarop Derksen te horen is in 13 opera's van Verdi.
Jan Derksen wordt door velen nog steeds gezien als één van de grootste baritons aller tijden. Hij zong in 41 operaproducties bij De Nederlandse Operastichting, met name van Verdi en tussen 1982 en 1985 waagde hij zich ook aan tenorpartijen als Cavaradossi in 'Tosca', Canio in 'I Pagliacci' en de titelrollen in 'Parsifal' en 'Otello'. Gelukkig zijn ten tijde van deze Gouden Periode van De Nederlandse Operastichting vele uitvoeringen vastgelegd en bewaard gebleven. 'Jan Derksen sings Verdi' bevat de vier complete opera's 'Nabucco', 'Macbeth', 'I Due Foscari' en 'Simon Boccanegra' en hoogtepunten uit onder andere 'Trovatore' en 'Un Ballo in Maschera' met Cristina Deutekom. Verder kunnen we vele andere Nederlandse zangers horen, waaronder Maria van Dongen, Mizzie van der Lanz, Marijke van der Lugt, Thea van der Putten, Adriaan van Limpt, Pieter van den Berg, Mizzie van der Lanz, Antoinette Tiemessen en Henk Smit.
De
eerste box opent met hoogtepunten van Verdi’s komische opera 'Un
Giorno di Regno' van de VARA Matinee in het Concertgebouw uit 1974. Naast
Derksen als La Rocca is er een compleet Nederlandse bezetting met onder anderen Elly Ameling
als Marchesa, haar zeldzame optreden als Verdi sopraan. Interessant is de
uitvoering met name door de drie duetten, die Derksen zingt met de Barone Kelbar
van de Nederlandse bas-bariton Henk Smit.
Henk Smit zingt ook in de tweede opname van deze box als Zaccaria in de complete
'Nabucco'
van De Nederlandse Operastichting uit 1972. Dit is Derksen op
zijn best in o.a. de waanzinsscène “Chi mi toglie”, het bekende duet “Donna, chi
sei” met Pauline Tinsley en het smekende “Dio di Giuda”. Het één en ander staat
onder leiding van Hans Vonk.
In de derde opera in deze box zingt Jan Derksen de Romeinse generaal Ezio in
hoogtepunten uit 'Attila' van de VARA studio-opname uit 1963. De opwindende finale
van de proloog met “Avrai tu l’universo” en de cabaletta “Vanitosi!” (met Ugo
Trama als Attila) zinderen bij Derksen van spanning. De gretige cabaletta “È gettata” in
de tweede akte zingt hij zonder de hoge Bes, zoals hij die op zijn Verdi
album uit 1972 zong
(onderaan deze
pagina bijgevoegd)¹. Deze
VARA-opname is mede een document door de Odabella van Maria
van Dongen.
Tot slot bevat de eerste box de volledig titelpartij van Derksens 'Rigoletto'
van De Nederlandse Operastichting uit 1975,
inclusief de complete derde akte. Ook het
onmiskenbare geluid van de Nederlandse tenor Adriaan van Limpt als Borsa is in
een paar regels te
horen en de vorig jaar overleden mezzosopraan Sophia van Sante is
een indrukwekkende Maddalena in één van haar schaarse opnamen.
De
tweede box bevat de integrale, legendarische 'Macbeth' van De Nederlandse
Operastichting uit 1976 met Pauline Tinsley als duivelachtige Lady. Derksen
imponeert in de hallucinatiescène van de tweede akte en uiteraard in zijn aria
van de laatste akte, die zo ongeveer Derksens
“handtekening”
was. Jan Derksen en Cristina Deutekom zongen nooit samen in deze opera, maar zij
namen in 1973 voor hun album het duet op in de studio, dat we hier aansluitend
kunnen horen. In dat jaar gaven zij ook een concert in Haarlem, waarvan het duet
uit 'Rigoletto' de tweede CD van deze box besluit.
Verder bevinden zich op deze box hoogtepunten van 'Il
Trovatore' van De Nederlandse Operastichting uit 1980 met een complete
Nederlandse bezetting. De opname bevat de gehele rol van Jan Derksen als graaf
Luna. Luister naar Derksens imponerende hoogte, waaronder de hoge Gis, waarmee
hij de schitterende Cristina Deutekom als Leonora volgt in het trio van de
eerste akte (in de opname van vier jaar eerder zong hij het een octaaf lager).
Verder horen we Adriaan van Limpt als stralende Manrico en de ijzingwekkende
Azucena van Cora Canne Meijer onder leiding van Anton Kersjes met zijn bekende
langzame tempi. Het ontbreken van Van Limpts "Di quella pira" (een semi-toon
lager)² en Deutekoms "Tacea la notte"³
‡
en "D'amor sull' ali rosee"†
op deze uitgave is een gemis, maar het is een zangfeest met de reacties van het
publiek zo uitbundig waar de huidige Nederlandse Opera alleen maar van kan
dromen. De
hoogtepunten worden aangevuld met een unieke live-opname van het duet Luna /
Leonora uit 1977, waarin Derksen zingt met de onvolprezen Nederlandse sopraan
Mizzie van der Lanz aan het eind van haar carrière met hier en daar wat kleine
verkeerde inzetten.
De box wordt afgesloten met hoogtepunten (en opnieuw helaas geen integrale
opname) van Derksen in zijn glansrol van Renato in 'Un Ballo in Maschera' van De Nederlandse Operastichting uit
1974. Luister eens naar zijn hoge Bes in de finale van de tweede akte! Opnieuw
naast de briljante Cristina Deutekom, hier als Amelia en met haar bekende "Jordanese
snik" in de laatste akte. Helaas ontbreekt haar aria "Ecco l'orrido campo"
(voor de puristen onderaan deze pagina bijgevoegd*).
De opname is mede aantrekkelijk vanwege het onmiskenbare geluid van Pieter van
den Berg als Tom. Het is jammer dat over deze grootste Nederlandse bas van de
afgelopen 50 jaar niet wordt gerept in de bijgeleverde boekjes.
Box
drie begint met de complete opname van 'I due Foscari' van de VARA
Matinee in het Concertgebouw Amsterdam uit 1968. Naast Derksen als Doge vinden we de
Galicische
sopraan Ángeles
Gulín in één van haar eerste opnamen,
die met haar
gigantische sopraanstem gerust een ontdekking van Hans Kerkhoff genoemd
kan
worden. Derksen herinnerde zich vele jaren later nog hoe zij hem (zelf
toch
geen kleine stem) van
het podium blies in het duet "Tu pur lo sai". Hoogtepunt is het gepassioneerde
duet "Questa è dunque" van Derksen met mannenkoor en zijn declamando triolen.
Abusievelijk worden in het boekje de rollen van Jacopo en Loredano aan
respectievelijk Adriaan van Limpt en Pieter van den Berg toegeschreven. Aanvullend
is het duet Doge / Lucrezia uit het voorgenoemde concert van Derksen en Deutekom
in Haarlem 1973 bijgevoegd, waarin
Deutekom
meer smekend
klinkt
dan de woeste Gulín.
Bijzonder is de
KRO
opname van de eerste akte van 'La Traviata'
uit 1958 gedirigeerd door Bernard Haitink. Het is
één van
Derksens
eerste opnamen en
als Marchese
is
hij
herkenbaar uit duizenden naast
onder anderen Marijke van der
Lugt aan het begin van haar carrière als Flora.
Derksen zong Germont
bij De Nederlandse Operastichting
in 1974 met Sonja Poot als Violetta
en een uitgebreid live-duet van Derksen met deze Zuid-Afrikaanse
sopraan in deze opera is bijgevoegd, één van de weinige vastgelegde opnamen van haar warme
stem.
Interessant verder is Derksens bijzondere studio-opname van de aria uit 'La
Forza del Destino'
met het
Omroeporkest in 1961, waar hij wat verkouden klinkt.
Bij een live-optreden in
Zwolle was
Derksens woeste vreugde in de cabaletta "Egli è salvo"
nog iets fellerª.
Bijzonder is de opname van de bijna complete rol van Posa (behalve finale II) in
'Don Carlo'
bij De
Nederlandse Operastichting in 1977,
opnieuw gedirigeerd door Hans Vonk.
Elisabetta
wordt gezongen door Antoinette Tiemessen, één van de grote dramatische,
Nederlandse
sopranen van de tweede helft vorige eeuw. Derksen is op zijn bekende manier onstuimig in
de cabaletta "Dio, che nell'alma infondere amor" met de 28-jarige Neil Shicoff
als Don Carlo en lyrisch in "Carlo ch'è sol il nostro amore",
voorafgegaan door een paar woorden van de Nederlandse sopraan Thea van der
Putten als de page Tebaldo. Aangrijpend is Derksens vertolking van "Per me
Giunto" met een fraaie triller, die men hem zelden kon horen zingen.
Box drie besluit met hoogtepunten uit de 'Aida' van het Holland
Festival uit 1973 onder leiding van Edo de Waart met de complete, korte rol van
Jan Derksen als Amonasro.
Ook interessant is deze opname vanwege de bijdrage van Henk Smit als Il Re in de
finale van akte II.
Derksen is met name in zijn element in het duet "Rivedrai"
met Pauline Tinsley als Aida als hij heen en weer wordt geslingerd
tussen de
verschillende
gemoedstoestanden en uitbarstingen van
woede en lyriek.
In tegenstelling tot wat het CD boekje vermeldt, heeft Derksen de rol na deze
productie weldegelijk opnieuw gezongen en er is zelfs videomateriaal beschikbaar
van hem als Amonasro
in Den Bosch 1990.
De
vierde box is aantrekkelijk door opnamen van de twee verschillende rollen, die
Jan Derksen zong in 'Simon Boccanegra'. Allereerst de titelrol in
de integrale opname van de uitvoering van De Nederlandse Operastichting uit 1978
met de sonore bas Pieter van den Berg als Paolo en dirigent Henk Vonk. Derksen
is ontroerend in het duet "Dinne, perchè" met de prachtige Sonja Poot als Amelia,
indrukwekkend gezaghebbend in de finale I en prachtig lyrisch in het trio
"Perdon, perdon Amelia" van de finale akte II. In de derde akte klinkt
Derksen ontroerend schemerig door het gedronken gif vanaf de arioso "Oh
refrigerio" tot en met het grandioze kwartet van de finale III.
Vervolgens horen we Derksen in de complete rol van Paolo in hoogtepunten van de
VARA Matinee uit 1966 en niet zoals het CD boekje vermeldt een uitvoering van de verkorte versie
van de opera. Derksen zet met de scène "L'atra magion vedete?" gelijk een overtuigende leider
neer. Luister naar de Iago-achtige meditatie "Me stesso ho maledetto!" aan het
begin van de derde akte met Derksens snijdende tonen, anders maar even
overtuigend als de indringende, sonore klank van Pieter van den Berg op de 1978
opname. De prachtige aria van Amelia "Come in quest'ora bruna"º
door Orianna Santunione en het aansluitende duet "Vieni a mirar" met Gabriele (Angelo
Mori)§ ontbreken op deze CD en bevinden zich
daarom onderaan deze pagina.
De studio-opnamen van twee duetten uit 'Don Carlo' uit 1967 met het Omroeporkest
en de tenor Doro Antonioli in de titelrol en
het sinistere Credo uit 'Otello' van de eerder genoemde Verdi LP uit 1972
onder leiding van Anton Kersjes zijn schitterend en laten ook horen, dat
Derksen het publiek en toneel toch nodig had voor die extra "boost".
De box besluit met gedeelten van Derksens Ford in 'Falstaff' van De
Nederlandse Operastichting uit 1974 naast Henk Smit als Pistola en Sophia van Sante
als Meg. Aan het begin van de tweede akte is Derksen, verkleed als Fontana,
kostelijk in het duet met Falstaff (Gabriel Bacquier) in hun constante heen en
weer stroom. De daaropvolgende arioso "È sogno?" is Derksen gepassioneerd. In de
finale II is hij volmaakt als de volop waanzinnig jaloerse echtgenoot.
'Jan Derksen sings Verdi' is een uniek document van één van de grootste, Nederlandse zangers aller tijden. De chronologische volgorde van de Verdi opera's is redelijk aangehouden. De CD boekjes bevatten talrijke, schitterende foto’s uit het archief van het Maria Austria Instituut, maar de boxen worden helaas niet omvat door een kartonnen doos. Alle lof voor het verzamelen en bewerken van de opnamen komt toe aan producent Walter Knoeff, maar dat zal niemand kunnen ontgaan, aangezien zijn naam in de boekjes bijna even vaak wordt genoemd als die van Jan Derksen zelf.
¹
'Attila': "Tregua è
cogl' Unni... Dagli immortali vertici" - Derksen: Haarlem; 1972
³
'Il Trovatore':
"Tacea la notte" - Deutekom: Scheveningen; 11-11-1980
‡
'Il
Trovatore': "Di tale amor" - Deutekom: Scheveningen; 11-11-1980
²
'Il
Trovatore': "Di quella pira" - Van Limpt: Scheveningen; 11-11-1980
†
'Il
Trovatore': "D'amor sull' ali rosee" - Deutekom: Scheveningen; 11-11-1980
*
'Un Ballo in
Maschera': "Ecco l'orrido campo" - Deutekom: Amsterdam; 19-11-1974
ª
'La Forza del Destino': "Egli è salvo" - Derksen: Zwolle, datum onbekend
º
'Simon Boccanegra': "Come in quest'ora bruna" - Santunione: Amsterdam;
26-03-1966
§
'Simon Boccanegra': "Vieni a mirar" - Santunione
& Mori: Amsterdam;
26-03-1966